Prawa osobiste projektanta w świetle umowy o pracę

Na umowy, których przedmiotem są prace projektowe, składają się zazwyczaj trzy elementy:

  • wykonania projektu budowlanego;

  • sporządzenie i wniesienie wniosku o pozwolenie na budowę do właściwego organu;

  • w przypadku, gdy prace projektowe dotyczą przedmiotu zamówienia publicznego, zobowiązany jest również do sporządzenia Specyfikacji Istotnych Warunków Zamówienia (tzw. „SIWZ”);

  • wykonywanie nadzoru autorskiego.

W praktyce z tym ostatnim wiąże się szereg wątpliwości – 1) kto jest autorem projektu zgodnie
z ustawą o prawie autorskim i prawach autorskich z dnia 04 lutego 1994 r.  (Dz.U. Nr 90, poz. 631
) w przypadku, gdy projektant wykonywał prace projektowe w ramach stosunku pracy? 2) Jeśli tak, czy autor zachowuje autorskie prawa majątkowe i osobiste do projektu w przypadku jego sprzedaży?

  • Stosunek pracy a twórca utworu

Twórcą w rozumieniu ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych, może być wyłącznie osoba fizyczna. Zgodnie z art. 12 ww. ustawy, w przypadku wykonania utworu w ramach stosunku pracy, pracodawca w chwili przyjęcia utworu nabywa autorskie prawa majątkowe do utworu.

Ważne, że wykonany utwór (tu: projekt) musi obejmować zakres przedmiotowy umowy o pracę łączącą strony. Rozumieć przez to należy, że wyłącznie gdy w umowie o pracę nałożono na pracownika obowiązek tworzenia utworów określonego rodzaju i w zakreślonym zakresie, to zatrudniający uprawniony będzie do ich nabycia.

Jednocześnie z przeniesieniem majątkowych praw autorskich do utworu, przechodzi na własność pracodawcy nośnik, na którym utrwalono projekt (płyta CD, dysk przenośny). Konsekwencją powyższego jest utrata prawa do czerpania przez pracownika – twórcę, zysków z projektu. Od tej chwili wyłącznie uprawniony z autorskich praw majątkowych do utworu, którym jest pracodawca, może dokonać dalszego przeniesienia za wynagrodzeniem, prawa własności wraz ze ściśle związanymi z utworem, majątkowymi prawami autorskimi do projektu. (więcej [w]: czym jest „utwór pracowniczy”). Czy wraz z majątkowymi prawami autorskimi do projektu, pracodawca nabywa osobiste prawa autorskie?

  • Osobiste prawa autorskie do utworu a umowa o pracę

W definicji ustawowej autorskich praw osobistych (art. 16 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych), prawodawca wprost sformułował zakaz zrzekania lub przenoszenia osobistych praw autorskich do utworu, będących prawem nierozerwalnie połączonym z autorem:

autorskie prawa osobiste chronią nieograniczoną w czasie i niepodlegającą zrzeczeniu się lub zbyciu więź twórcy z utworem”.

Charakterystyczną dla osobistych praw autorskich, jest więź twórcy z utworem: autorskie prawa osobiste chronią węzeł uczuciowy, jaki wiąże twórcę z dziełem przed wszystkimi bezzasadnymi aktami, które by mogły uczucia twórcy do jego dzieła zadrasnąć„. O istnieniu więzi przesądza pierwotnie fakt ucieleśnienia w dziele osobowości twórcy” [Wyrok SA w Warszawie z dnia 14 maja 2007 r., I ACa 668/04].

Na osobiste prawa autorskie twórcy, składają się:

  • prawo do autorstwa utworu – ochrona związku twórcy z dziełem, powoływania się
    w dorobku autorskim na dany utwór;

  • prawo do oznacza utworu imieniem i nazwiskiem twórcy;

  • nienaruszalność treści i formy utworu;

  • prawo do wyrażenia zgody do jego udostępnienia;

  • nadzór nad sposobem korzystania.

W świetle powyższego, nawet jeśli pracodawca przeniesie własność projektu na Zamawiającego, to projekt każdorazowo będzie musiał być podpisany nazwiskiem jego autora. Podobnie rzecz ma się do wszelkich oświadczeń związanych z projektem, np. oświadczeń projektanta o zgodności projektu z obecnie obowiązującymi przepisami.

Dlatego też każdorazowo w umowach o prace projektowe, nakłada się na Przyjmującego Zamówienie, obowiązek wykonywania nadzoru autorskiego (stwierdzanie w toku wykonywania robót budowlanych zgodności realizacji z projektem; uzgadnianie możliwości wprowadzenia rozwiązań zamiennych w stosunku do przewidzianych w projekcie, zgłoszonych przez kierownika budowy lub inspektora nadzoru inwestorskiego).

Co istotne, nadzoru autorskiego nie może wykonywać pracodawca – właściciel praw majątkowych do utworu, a projektant jako autor projektu. Sprawowanie nadzoru autorskiego przez projektanta jest nierozerwalnym prawem, a w świetle niektórych przepisów ustawy z dnia  prawo budowlane, także obowiązek autora. Co prawda dopuszcza się na mocy umów, „zrzeczenie wykonywania” określonych praw przynależnych do twórcy, niemożliwym jest jednak zrzeczenie się praw wymienionych powyżej jako takich.

Sytuacja ulega komplikacji, gdy umowa o pracę łącząca projektanta z pracodawcą, zostaje  rozwiązana, a Zamawiający zamierza rozpocząć realizację prac budowlanych. Co do zasady nie może on dokonywać zmian w projekcie bez uprzedniego uzyskania zgody projektanta. Jednakże krzywdzące dla Zamawiającego byłoby całkowite pozbawienie możliwości ingerowania w projekt, szczególnie gdy zmiany podyktowane są niemożnością dalszej realizacji prac budowlanych (np. rozwiązanie zawarte w projekcie nie znajduje zastosowania w procesie budowlanym). Wówczas Zamawiający ma prawo skorzystać z rozwiązania, sformułowanego w art. 49 ust. 2 ustawy
o prawie autorskim i prawach pokrewnych, tj. dokonać zmian w projekcie gdy są one: „
spowodowane oczywistą koniecznością, a twórca nie miałby słusznej podstawy im się sprzeciwić.”

Jak w tym kontekście rozumieć „oczywistą konieczność” lub „brak słusznej podstawy do sprzeciwu”? Najlepiej posłużyć się przykładami:

  • dochodzi do zmiany norm technicznych czy przepisów prawnych, które to zmiany w znacznym stopniu wpływają na ważność rozwiązań zawartych w treści projektu architektonicznego;

  • częściowo zmienia się przeznaczenie obiektu, dla którego pierwotnie stworzono projekt;

  • należy usunąć błędy ujawnione w projekcie.

Wszelkie zmiany w projekcie, których żąda inwestor, a które podyktowane są pobudkami ekonomicznymi inwestora, skutkują powstaniem uprawnienia po stronie projektanta, do żądania wypłaty dodatkowego wynagrodzenia.

Anna Socik

Brak komentarzy pod artykułem.

Zostaw odpowiedź

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *