Czym jest „utwór pracowniczy”?

Pojęcie „utwór pracowniczy”, rozpatrywać należy przede wszystkim na podstawie art. 1 i 12 ustawy z dnia 04 lutego 1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych ( Dz.U. Nr 90, poz. 631) oraz art. 17 ustawy z dnia 26 czerwca 1974 r. kodeks pracy (art. 17, Dz.U. z 2014 r. poz. 1502).

Czym jest utwór?

Przez utwór, który objęty jest ochroną prawno – autorską, rozumie się dobro niematerialne, będące wynikiem działalności twórczej osoby fizycznej (twórcą nie może być np. spółka, która jest faktycznym właścicielem utworu), wyrażony w jakiejkolwiek formie, np. rysunku, książki. Utwór jest każdorazowo wytworem intelektu, zindywidualizowanym za sprawą jego twórcy. Ochrona praw związanych z utworem, przysługuje twórcy z mocy prawa – nie musi on spełniać formalności w celu jej uzyskania. W praktyce, katalog utworów jest bardzo szeroki, począwszy od architektoniczno – projektowych, skończywszy na fotograficznych czy plastycznych.

Warunki do uznania utworu za „utwór pracowniczy”

Utwór pracowniczy” może być wyłącznie wynikiem czynności określonego rodzaju, wykonywanych na rzecz pracodawcy, w oznaczonym przez niego miejscu i czasie, pod jego kierownictwem, na podstawie zawartej między stronami umowy o pracę. Należy przez to rozumieć, że w świetle art. 12 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych, utwór pracowniczy nie powstanie na skutek łączącego strony stosunku cywilnoprawnego (np. umowy o dzieło). Powyższy warunek jest przez sądy rozumiany bardzo wąsko. Uznaje się, że przeniesienie majątkowych praw autorskich do utworu, stworzonego przez osoby piastujące stanowiska w organach spółek a niezwiązane z nimi więzią pracowniczą, wymagać będzie sporządzenia na rzecz tego podmiotu, odrębnej umowy:

Stworzenie utworu przez wspólnika spółki prawa handlowego, będącego członkiem jej zarządu, niezwiązanego ze spółką umową o pracę obejmującą obowiązek podejmowania działalności twórczej, nie uzasadnia prawa spółki do utworu na podstawie art. 12 ustawy z 04 lutego 1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych (t.j. Dz.U. z 2006 r. Nr 96, poz. 631 ze zm.).[Wyrok SN-Izba Cywilna z dnia 25 marca 2011 r., sygn. akt: IV CSK 504/10].

Kiedy pracodawca nabywa majątkowe prawa autorskie do utworu?

Zasadą jest, że za moment nabycia przez pracodawcę majątkowych praw autorskich do utworu, przyjmuje się chwilę faktycznego „odbioru” utworu przez pracodawcę, np. pracownik przekazuje projekt architektoniczny w formie papierowej lub na płycie CD.
Przyjęcie utworu powinno być stwierdzone oświadczeniem złożonym przez pracodawcę. Co prawda nie przewidziano żadnej szczególnej formy dla ważności oświadczenia, jednak warto złożyć je w formie pisemnej dla celów dowodowych. W praktyce często pracodawcy zapominają lub celowo unikają złożenia powyższego oświadczenia aby uniknąć formalnego przyjęcia utworu ze względu na jego braki, konieczność uzupełnienia. Jednak takie działanie nie skutkuje niemożnością przeniesienia praw majątkowych do utworu – po upływie 6 miesięcy od dnia dostarczenia dzieła, uważa się je za skutecznie przyjęte przez pracodawcę.

Zgodnie z zasadą swobody umów, strony mają możliwość modyfikacji zapisów dotyczących chwili przeniesienia własności do majątkowych praw autorskich dzieła, określając ten moment w dowolny sposób. Nierzadko, w sytuacjach gdy pracodawca prowadzi działalność opierającą się na realizacji dużej ilości zleceń w oznaczonych, krótkich terminach do realizacji prac (np. agencje reklamowe), strony decydują się na oznaczenie momentu przeniesienia wszelkich praw majątkowych do wytworzonego dzieła, na chwilę jego powstania lub w oznaczonym terminie (w ciągu X dni od dnia wytworzenia). Co w przypadku, gdy pracownik nie chce przekazać utworu, wbrew regulacjom ujętym w umowie? Pracodawca wyposażony został w zarzut co do ciężkiego naruszenia praw pracowniczych przez pracownika (z art. 52 § 1 pkt. 1 Kodeksu pracy).

Jakie utwory nabywa pracodawca w ramach stosunku pracy?

Analizowany art. 12 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych nie przyznaje praw własności pracodawcy do wszelkich utworów, które pracownik stworzy w trakcie trwającego stosunku pracy.
Zaznaczyć należy, że kluczowym dla oceny czy dzieło zakwalifikować jako „utwór pracowniczy”, będą zapisy umowne dotyczące zakresu obowiązków pracowniczych. Brak regulacji o świadczeniach o charakterze twórczym pracownika, skutkować będzie obowiązkiem zawarcia odrębnej umowy o przeniesienie praw autorskich do oznaczonego utworu. Zapisy umowy w ww. zakresie są równie ważne dla pracownika jak i pracodawcy, bo co do zasady przeniesienie majątkowych praw autorskich do utworu, rodzi wymóg wypłaty wynagrodzenia z tego tytułu na rzecz autora, wyjątek stanowi art. 12 ustawy. Nieopatrzny brak zastrzeżenia odpowiednich zapisów umownych może się w przyszłości wiązać z generowaniem dużych kosztów po stronie pracodawcy związanych z wypłatą wynagrodzeń na rzecz twórcy.

Przykład: Grafik został zatrudniony w agencji reklamowej, w celu tworzenia stron internetowych klientów pracodawcy. W czasie obowiązywania umowy, grafik został zobowiązany do zaprojektowania logo do wyłącznego korzystania przez agencję – skuteczne przeniesienie majątkowych praw autorskich do logo, wymagać będzie sporządzenia odrębnej umowy między stronami.

Czy autor może ponownie nabyć majątkowe prawa autorskie do utworu?

Wytworzenie na rzecz pracodawcy dzieła nie jest przekazane „na zawsze”. Gdy w umowie o pracę przewidziano, że dzieła pracownika przeznaczone będą do ich późniejszego rozpowszechniania, a pracodawca nie przystępuje do realizacji tego zobowiązania, to twórca ma prawo (w formie pisemnej), wezwać pracodawcę do ich rozpowszechniania, oznaczając odpowiedni termin do realizacji. Po bezskutecznym upływie określonego w piśmie okresu, wszelkie prawa autorskie przeniesione uprzednio na pracodawcę, powracają do autora Wyjątkiem jest zapis, który wyłącza prawo do wezwania pracodawcy w celu rozpowszechniania utworu lub wyznaczono termin dłuższy niż 2 lata od przekazania utworu, do jego upublicznienia.

Anna Socik

0 Comments

Zostaw odpowiedź

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *